Dr. Mohd Juhar bin Harun
Bagi masyarakat umum, hutan sering digambarkan sebagai kawasan yang dipenuhi tumbuh-tumbuhan, habitat hidupan liar dan sumber semula jadi yang perlu dipelihara. Namun, bagi kebanyakan komuniti Orang Asal dan masyarakat yang tinggal berhampiran kawasan berhutan, hutan mempunyai pengertian yang jauh lebih mendalam.
Hutan merupakan sebahagian daripada ruang kehidupan yang membentuk hubungan antara manusia, alam, budaya dan sejarah. Di dalamnya terkandung pengetahuan tentang tumbuhan ubatan, sumber makanan, sistem pertanian tradisional, kawasan tadahan air, laluan perhubungan serta tempat-tempat yang mempunyai kepentingan adat dan warisan. Hubungan ini menjadikan kemusnahan hutan bukan hanya persoalan kehilangan sumber alam, tetapi turut melibatkan kesejahteraan sosial, kesinambungan budaya dan identiti masyarakat.
Apabila kebakaran berlaku, kesannya tidak terhad kepada kemusnahan pokok dan habitat haiwan. Kebakaran juga boleh menjejaskan sumber air, hasil hutan, kesihatan penduduk akibat pencemaran udara serta keselamatan penempatan berdekatan. Kebakaran yang berulang turut boleh menjejaskan keupayaan hutan untuk pulih secara semula jadi, terutama apabila struktur tanah, bank benih dan keseimbangan hidrologi mengalami kerosakan.
Oleh itu, usaha menangani kebakaran hutan memerlukan perubahan pendekatan daripada tindakan yang tertumpu kepada pemadaman kepada strategi pengurusan risiko yang menyeluruh: pencegahan, pengesanan awal, kesiapsiagaan, tindak balas selamat dan pemulihan pascakebakaran. Orang Asal dan komuniti setempat perlu dilihat bukan sekadar sebagai kelompok terdedah kepada risiko, tetapi sebagai rakan pengurusan hutan yang memiliki pengetahuan, pengalaman dan kepentingan langsung terhadap kelestarian ekosistem.
Kearifan Orang Asal sebagai Khazanah Pengurusan Alam
Salah satu sumbangan penting Orang Asal kepada pemeliharaan hutan ialah pengetahuan ekologi tradisional atau Traditional Ecological Knowledge (TEK). Pengetahuan ini terbentuk melalui pengalaman jangka panjang, pemerhatian terhadap persekitaran dan pembelajaran antara generasi. Ia boleh merangkumi kefahaman tentang perubahan musim, pola hujan, keadaan tumbuhan, sifat tanah, habitat hidupan liar dan hubungan antara kegiatan manusia dengan ekosistem setempat. Masyarakat yang berpengalaman dalam pengurusan kawasan berhutan mungkin dapat mengenal pasti perubahan luar biasa pada kelembapan tanah, kekeringan tumbuhan atau keadaan persekitaran yang meningkatkan risiko kebakaran. Pengetahuan ini berpotensi melengkapkan pemantauan saintifik pada skala tempatan.
Pertubuhan Makanan dan Pertanian Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu (FAO) mengiktiraf hubungan amalan pengurusan api masyarakat peribumi di beberapa kawasan dunia dengan penjagaan ekosistem, keselamatan makanan dan nilai budaya. Namun, amalan tersebut tidak boleh digeneralisasikan kepada semua komuniti; keadaan ekologi, sejarah, peraturan dan pengetahuan setiap komuniti adalah berbeza. Kearifan tradisional tidak bermaksud semua amalan lama wajar diteruskan tanpa penilaian. Perubahan iklim, kemarau dan perubahan guna tanah memerlukan penyesuaian berdasarkan risiko semasa serta undang-undang berkaitan. Pendekatan yang wajar ialah mempertemukan pengetahuan tempatan dengan kajian saintifik melalui kerjasama yang menghormati komuniti sebagai pemilik dan penyumbang ilmu. Pengetahuan Orang Asal bukan sekadar warisan masa silam, tetapi sumber ilmu yang berpotensi membantu masyarakat memahami cabaran alam sekitar masa kini.
Memperkasa Pendidikan dan Kesedaran Berasaskan Komuniti
Pendidikan merupakan asas utama pencegahan kebakaran hutan. Tanpa kefahaman tentang risiko dan akibat kebakaran, masyarakat mungkin sukar menilai bagaimana sesuatu tindakan harian boleh menjejaskan ekosistem. Pendidikan yang berkesan tidak seharusnya dilaksanakan secara sehala, sebaliknya dibina sebagai proses perkongsian antara kepakaran teknikal dengan pengalaman hidup masyarakat tempatan.
Bagi komuniti berhampiran hutan, pendidikan pencegahan kebakaran boleh merangkumi faktor risiko seperti kemarau berpanjangan, pembakaran terbuka, pengumpulan bahan mudah terbakar berhampiran penempatan dan gangguan sistem saliran di kawasan tanah gambut. Kesedaran juga perlu diberikan tentang kesan kebakaran terhadap kesihatan keluarga, pendapatan, biodiversiti serta warisan budaya.
Golongan tua dan pemegang pengetahuan adat boleh berkongsi pengalaman mengenai perubahan persekitaran dan sejarah pengurusan hutan. Generasi muda pula menggabungkan pengetahuan tersebut dengan kemahiran teknologi, komunikasi digital dan maklumat saintifik terkini. Pemindahan pengetahuan antara generasi mengelakkan warisan ekologi tempatan terputus akibat perubahan gaya hidup.
Menggabungkan Kearifan Tempatan dengan Teknologi Moden
Pengurusan kebakaran hutan semakin memanfaatkan teknologi pemetaan satelit, Sistem Maklumat Geografi (GIS), sistem amaran awal dan pemantauan cuaca. Keberkesanannya dapat diperkukuh apabila digabungkan dengan pengetahuan komuniti tentang keadaan setempat. Maklumat satelit dapat menunjukkan kawasan berpotensi mengalami kebakaran, sementara penduduk membantu memahami laluan, sumber air, jenis tumbuhan dan perubahan persekitaran.
Sistem Risiko Bahaya Kebakaran (Fire Danger Rating System, FDRS) Jabatan Meteorologi Malaysia menyediakan maklumat risiko kebakaran hutan dan tumbuhan. Komuniti boleh memanfaatkan maklumat ini melalui rangkaian komunikasi kampung, papan tanda amaran dan program kesedaran.
Masyarakat boleh dilatih merekodkan pemerhatian awal seperti kemunculan asap, pembakaran mencurigakan atau perubahan paras air di kawasan tanah gambut, kemudian menyalurkan maklumat kepada agensi bertanggungjawab. Global Environment Centre pernah melaporkan projek pencegahan kebakaran tanah gambut berasaskan komuniti di Southeast Pahang Peatland Landscape yang melibatkan masyarakat Orang Asli dalam pemantauan, kesedaran, papan tanda FDRS dan pemerhatian paras air.
Bagi kawasan hutan gambut, pemulihan hidrologi dan pengurusan paras air memerlukan kerjasama pakar serta kelulusan berkaitan. Komuniti wajar terlibat dalam mengenal pasti masalah, mereka bentuk penyelesaian dan menilai intervensi, bukan sekadar menjadi pengguna teknologi. Teknologi memberikan data, manakala pengetahuan komuniti memberikan konteks.
Orang Asal dan Komuniti sebagai Rakan Pengawasan Hutan
Penguatkuasaan penting bagi mencegah aktiviti yang berpotensi menyebabkan kebakaran hutan. Namun, agensi berdepan keterbatasan terutama di kawasan hutan yang luas, terpencil dan sukar diakses. Penduduk yang mengenali geografi, laluan perhubungan dan perubahan aktiviti setempat boleh membantu pengesanan awal serta penyaluran maklumat.
Jabatan Perhutanan Sabah mengiktiraf penglibatan komuniti dalam pengurusan hutan, termasuk perancangan, pelaksanaan dan pemulihan. Pendekatan seperti pasukan pemantau komuniti boleh menggabungkan pendidikan, pengenalpastian kawasan berisiko, komunikasi amaran awal dan pelaporan kejadian melalui kerjasama dengan agensi.
Rondaan komuniti bukan pengganti operasi penguatkuasaan rasmi. Individu tidak terlatih tidak seharusnya melakukan pemadaman kebakaran hutan atau berkonfrontasi dengan pihak yang disyaki melanggar undang-undang. Keutamaan ialah keselamatan dan laporan kepada pihak berkuasa.
Di Malaysia, Seksyen 29A Akta Kualiti Alam Sekeliling 1974 memperuntukkan larangan pembakaran terbuka, tertakluk pada pengecualian dan syarat undang-undang berkaitan serta pindaan tahun 2024. Penguatkuasaan juga perlu menghormati hak, adat dan keperluan kehidupan komuniti, disertai pendidikan serta alternatif yang bersesuaian. Orang Asal dan komuniti bukan sekadar mata dan telinga pihak berkuasa, tetapi rakan strategik yang wajar diberikan ruang dalam pengurusan dan perlindungan hutan.
Pengurusan Kebakaran Berasaskan Komuniti: Daripada Pencegahan kepada Pemulihan
Peranan komuniti perlu meliputi keseluruhan kitaran pengurusan bencana, bukan hanya ketika kebakaran telah berlaku. Kerangka Community-Based Fire Management (CBFiM) menekankan penglibatan masyarakat dalam pengenalpastian risiko, perancangan pencegahan, kesiapsiagaan dan pemulihan. FAO melalui Integrated Fire Management Voluntary Guidelines (2024) menegaskan kepentingan pendekatan yang mengambil kira aspek ekologi, sosial, budaya dan ekonomi.
Penyertaan masyarakat pada setiap peringkat boleh menghasilkan sistem pengurusan kebakaran yang lebih responsif kepada keadaan setempat. Walau bagaimanapun, tanggungjawab dan pembiayaan tidak boleh dipindahkan sepenuhnya kepada komuniti; kerajaan dan agensi berkaitan tetap bertanggungjawab menyediakan sumber, latihan, infrastruktur dan perlindungan keselamatan.
Mengangkat Peranan Komuniti dalam Kelestarian Hutan Borneo
Sabah mempunyai biodiversiti, landskap hutan dan warisan masyarakat peribumi yang kaya. Bagi sesetengah komuniti Orang Asal, hutan berkait rapat dengan sumber makanan, tumbuhan tradisional, ekonomi, pengetahuan budaya dan identiti masyarakat. Perlindungan hutan oleh itu perlu mengambil kira kesinambungan hubungan manusia dengan persekitarannya.
Penglibatan komuniti dalam pemulihan hutan dapat dilihat melalui contoh usaha di sekitar Ulu Segama–Malua yang melibatkan penduduk Kampung Tampenau dalam pengumpulan benih spesies asli dan tapak semaian. Contoh ini berkaitan pemulihan hutan, bukannya operasi pemadaman kebakaran, namun memperlihatkan potensi penyertaan masyarakat.
Kerjasama Jabatan Perhutanan Sabah, agensi pengurusan bencana, universiti, pertubuhan bukan kerajaan dan organisasi komuniti boleh memperkukuh usaha pencegahan. Penyertaan mesti berasaskan persetujuan, penghormatan terhadap hak masyarakat serta perlindungan pengetahuan tradisional dan maklumat kawasan adat. Masyarakat tidak seharusnya hanya dijadikan sumber maklumat atau tenaga kerja; mereka perlu diberi suara dalam keputusan tentang kawasan kehidupan mereka.
Penulis adalah Pensyarah Institut Kajian Orang Asal Borneo (BorIIS) , Universiti Malaysia Sabah, 88400 Kota Kinabalu, Sabah. (mohdjuharharun@ums.edu.my)
