Profesor Madya Dr. Jurry Foo
Asap dan debu adalah pakej lazim yang terhasil daripada kebakaran hutan. Kebakaran hutan bukan sahaja menjadi bencana alam yang sering dikaitkan dengan jerebu dan kemusnahan alam sekitar tetapi juga pencetus bencana sosial yang mengancam kesejahteraan manusia. Dari perspektif Geografi Alam Sekitar, kesan asap dan debu bukan sahaja melibatkan masalah kesihatan fizikal, tetapi turut mempengaruhi kesejahteraan sosial dari pelbagai aspek seperti interaksi sosial, ekonomi, psikologi dan kualiti persekitaran tempat tinggal serta gaya hidup. Kesejahteraan masyarakat merujuk kepada keadaan kehidupan yang selamat, sihat, selesa, produktif dan mempunyai akses kepada persekitaran yang berkualiti. Kesejahteraan juga dikaitkan dengan tahap kegembiraan dan tahap kepuasan masyarakat.
Kebakaran hutan menyebabkan ruang udara dilitupi asap dan debu iaitu agen pencemaran udara. Asap dan debu memberi kesan langsung dan tidak langsung terhadap kesejahteraan masyarakat. Kehadiran asap dan debu bukan sahaja mengurangkan jarak penglihatan tetapi juga menjejaskan kualiti udara serta menjejaskan nilai estetika. Bau asap yang dihasilkan daripada pembakaran hutan juga menyebabkan sesak nafas dan mecetus ketidakselesaan lain. Debu pula merupakan partikel halus yang boleh mengganggu kesihatan manusia seperti risiko sakit tekak, sakit mata, asma dan sesak nafas serta menjejaskan kesihatan kardiovaskular. Selain itu, debu turut boleh mencemarkan permukaan bangunan dan mengurangkan keselesaan ruang kediaman.
Kesejahteraan masyarakat merujuk kepada keadaan kehidupan yang selamat, sihat, selesa dan produktif, disertai akses kepada persekitaran yang berkualiti. Konsep ini turut melibatkan kepuasan hidup, kegembiraan, rasa selamat, keupayaan menjalankan aktiviti seharian dan ketahanan menghadapi gangguan alam sekitar. Justeru, kejadian kebakaran hutan perlu difahami bukan sahaja berdasarkan keluasan hutan yang terbakar tetapi juga berdasarkan gangguan terhadap sistem kehidupan manusia. Pembakaran bahan organik melepaskan campuran gas dan zarah terampai yang boleh bergerak mengikut arah serta kelajuan angin, kestabilan atmosfera dan keadaan cuaca. Oleh itu, masyarakat yang tinggal jauh dari kawasan kebakaran juga boleh menerima kesannya. Aspek ini menjelaskan sifat rentas sempadan pencemaran jerebu serta hubungan antara proses fizikal alam sekitar dengan kesejahteraan sosial.
Perubahan Gaya Hidup Dan Kesejahteraan Masyarakat
Pakej kebakaran hutan yang wujud sebagai jerebu yang membawa asap dan debu secara tidak langsung telah mengubah gaya hidup masyarakat yang sekaligus mempengaruhi kesejahteraan mereka. Masyarakat terpaksa mengubah rutin harian sebagai langkah untuk mengelakkan pelbagai risiko. Perubahan yang bermula sebagai tindakan perlindungan sementara boleh memberi kesan berantai kepada pekerjaan, pembelajaran, hubungan sosial, mobiliti dan kesejahteraan psikologi apabila pencemaran berlaku secara berulang atau berpanjangan. .
Kesihatan
Kesihatan Ancaman kesihatan merupakan kesan langsung yang paling ketara. Pendedahan kepada asap dan zarah PM2.5 serta PM10 boleh menyebabkan batuk, sakit tekak, iritasi mata dan sesak nafas, selain memburukkan asma serta penyakit jantung dan paru-paru yang sedia ada. Risiko meningkat apabila pendedahan berterusan atau berlaku bersama cuaca panas. Kanak-kanak, warga emas, wanita hamil, individu berpenyakit kronik dan pekerja luar bangunan memerlukan perhatian khusus kerana tahap kerentanan serta corak pendedahan mereka berbeza. Gangguan kesihatan juga menjejaskan kesejahteraan isi rumah melalui pertambahan perbelanjaan perubatan, keperluan penjagaan ahli keluarga dan kehilangan masa bekerja. Oleh itu, kesihatan boleh dilihat sebagai penghubung antara pencemaran fizikal dan kesan sosial ekonomi yang lebih luas.
Had pergerakan
Had pergerakan dipertingkatkan di banyak tempat akibat jerebu. Apabila kualiti udara merosot, masyarakat juga lazimnya mengehadkan tempoh berada di luar rumah dan menangguhkan aktiviti yang tidak penting. Langkah berjaga-jaga ini boleh mengurangkan pendedahan, namun pada masa yang sama mengecilkan ruang kehidupan harian, terutamanya bagi individu yang bergantung kepada pengangkutan awam, aktiviti pasar, pekerjaan lapangan atau kemudahan rekreasi terbuka. Had pergerakan dalam konteks jerebu lazimnya merupakan pengubahsuaian aktiviti atas sebab kesihatan atau arahan khusus berkaitan aktiviti tertentu, bukannya semestinya sekatan perjalanan menyeluruh. Keadaan ini mempengaruhi kebebasan menggunakan ruang serta akses kepada perkhidmatan, terutamanya jika kemudahan asas terletak jauh dari kawasan kediaman.
Interaksi sosial
Asap dan debu mengehadkan aktiviti sukan, riadah, perjumpaan komuniti, program kebudayaan serta pembelajaran di luar bilik darjah. Pengurangan pertemuan bersemuka boleh melemahkan jaringan sosial sementara, khususnya dalam komuniti yang mengekalkan hubungan melalui aktiviti gotong-royong, pasar mingguan dan acara terbuka. Namun, kesannya tidak semestinya sama bagi semua komuniti kerana jaringan keluarga, teknologi komunikasi dan kemudahan ruang tertutup boleh membantu mengekalkan hubungan sosial. Perubahan ini turut berkait dengan kesejahteraan psikologi. Kebimbangan terhadap keselamatan ahli keluarga, ketidakpastian tempoh jerebu serta kekangan aktiviti luar boleh meningkatkan tekanan dan rasa tidak selesa, terutama dalam kejadian berpanjangan.
Pendidikan
Gangguan pendidikan merupakan kesan tidak langsung apabila pihak berkuasa atau institusi pendidikan mengehadkan aktiviti luar dan, pada tahap tertentu, menutup sekolah berdasarkan penilaian risiko semasa. Kelas pendidikan jasmani, sukan, lawatan lapangan dan aktiviti kokurikulum mungkin ditangguh atau dibatalkan. Penutupan sekolah boleh mengganggu kesinambungan pembelajaran serta menambah beban penjagaan anak kepada ibu bapa yang bekerja. Banyak aktiviti sekolah yang telah dirancang terpaksa ditangguh dan dibatalkan. Pelaksanaan pembelajaran dalam talian boleh menjadi alternatif, tetapi keberkesanannya bergantung kepada capaian internet, peranti digital dan ruang pembelajaran yang sesuai. Jurang digital turut menjadikan kesan terhadap pelajar bandar, luar bandar dan isi rumah berpendapatan rendah tidak seragam.
Ekonomi
Pencemaran udara boleh mengurangkan produktiviti kerja dan menyebabkan ketidakhadiran akibat masalah kesihatan atau keperluan menjaga ahli keluarga. Pekerja pertanian, pembinaan, perikanan, penghantaran dan penjaja terbuka menghadapi dilema antara melindungi kesihatan dengan mengekalkan pendapatan. Perniagaan kecil pula mungkin kehilangan pelanggan apabila masyarakat mengurangkan aktiviti luar. Dalam sektor pelancongan, jerebu boleh menjejaskan kualiti pengalaman pengunjung, pemandangan landskap, aktiviti rekreasi dan imej destinasi. Sekiranya jarak penglihatan rendah atau operasi pengangkutan terganggu, kegiatan pelancongan mungkin menerima kesan susulan.
Mobiliti
Jerebu berpotensi mengurangkan jarak penglihatan dan meningkatkan cabaran keselamatan bagi pengguna jalan raya, pengangkutan air serta penerbangan apabila keadaan melepasi ambang operasi tertentu. Perjalanan boleh menjadi lebih perlahan, ditunda atau diubah. Gangguan mobiliti seterusnya mempengaruhi ketepatan masa bekerja, akses kepada rawatan kesihatan, pengedaran barangan dan perjalanan pelancong. Dari perspektif geografi, mobiliti mencerminkan hubungan antara ruang tempat tinggal, lokasi pekerjaan dan jaringan pengangkutan. Komuniti yang bergantung pada laluan tunggal, perjalanan jauh atau pengangkutan tidak tetap berpotensi lebih rentan terhadap gangguan ini.
Gaya hidup
Asap dan debu mengubah corak aktiviti fizikal, pengudaraan bangunan dan pilihan masa beriadah. Aktiviti berjoging, berkebun, bersukan dan rekreasi keluarga mungkin dipindahkan ke ruang dalaman atau ditangguhkan. Isi rumah juga mungkin memperuntukkan perbelanjaan tambahan untuk pelitup respirator yang sesuai, penapisan udara dan pembersihan kediaman. Perubahan gaya hidup menunjukkan ketahanan masyarakat dalam proses adaptasi masyarakat terhadap risiko alam sekitar. Walaupun demikian, kemampuan beradaptasi dengan bencana sosial ini berbeza mengikut pendapatan, jenis rumah, pengetahuan kesihatan dan kebolehcapaian kemudahan.
Solusi
Pencegahan kebakaran dan kawalan sumber boleh dilakukan melalui pencegahan pembakaran terbuka, pengawasan kawasan berisiko, pengurusan bahan mudah terbakar dan tindakan penguatkuasaan. Program pendidikan bersama komuniti serta kaedah pengurusan tanah yang sesuai dapat mengurangkan risiko pencetus kebakaran.
Sistem amaran awal dan komunikasi risiko adalah kaedah pemantauan penting terhadap kualiti udara, penggunaan bacaan Indeks Pencemar Udara (IPU), amaran kebakaran dan penyebaran maklumat. Hebahan hendaklah menjelaskan kumpulan rentan, langkah perlindungan dan perubahan aktiviti yang disyorkan berdasarkan keadaan semasa.
Perlindungan kesihatan awam dilakukan dengan cara mengurangkan aktiviti fizikal luar ketika kualiti udara tidak sihat, memperbaiki pengudaraan dan penapisan udara dalaman apabila sesuai, serta menggunakan respirator yang dipasang dengan baik seperti N95 ketika pendedahan tidak dapat dielakkan. Golongan berisiko pula perlu mematuhi nasihat profesional kesihatan; gejala serius seperti sesak nafas teruk memerlukan penilaian perubatan segera.
Pelan kesinambungan pembelajaran, pengubahsuaian waktu kerja dan prosedur keselamatan pekerjaan mengikut tahap pencemaran perlu dilaksanakan. Sokongan sementara kepada perusahaan mikro, pekerja harian dan sektor pelancongan boleh dipertimbangkan apabila gangguan menyebabkan kehilangan mata pencarian yang terbukti.
Pengukuhan daya tahan dan keadilan alam sekitar dengan mengutamakan perlindungan perlu diberikan kepada masyarakat yang mempunyai pendedahan tinggi tetapi kapasiti adaptasi rendah. Ini termasuk meningkatkan capaian perkhidmatan kesihatan, ruang dalaman yang lebih selamat, sokongan komuniti dan bantuan maklumat dalam bahasa serta saluran yang mudah dicapai.
Kerjasama wilayah dan rentas sempadan amat diperlukan kerana asap boleh bergerak merentasi sempadan pentadbiran dan negara, oleh itu koordinasi perkongsian data, kesiapsiagaan kecemasan, pemantauan kebakaran serta dasar pencegahan serantau amat penting.
Penulis adalah Pensyarah Program Geografi, Fakulti Sains Sosial dan Kemanusiaan, Universiti Malaysia Sabah, 88400 Kota Kinabalu, Sabah. (jurryfm@ums.edu.my)
