Musri Ismenyah

Apabila asap kebakaran hutan menyelubungi ruang udara, kesannya segera dirasai dalam kehidupan seharian. Aktiviti luar terganggu, pergerakan menjadi terbatas dan masyarakat bimbang terhadap keadaan persekitaran. Di sebalik asap yang kelihatan, terdapat persoalan lebih besar tentang cara manusia mengurus tanah, hutan dan kegiatan ekonomi.

Kebakaran hutan sering mendapat perhatian apabila api sudah merebak. Ketika itu, usaha tertumpu kepada operasi pemadaman dan bantuan kecemasan. Tindakan tersebut amat diperlukan, namun penyelesaian jangka panjang perlu bermula lebih awal, sebelum percikan api menjadi bencana.

Pendekatan 3E menawarkan kerangka untuk tujuan itu. Tiga komponennya ialah (E) Education atau pendidikan, (E) Engineering atau penyelesaian teknikal, dan (E) Enforcement atau penguatkuasaan. Ketiga-tiganya perlu bergerak bersama dengan penglibatan masyarakat setempat.

Pendidikan yang mengubah amalan

Pendidikan alam sekitar perlu membantu masyarakat memahami hubungan antara tindakan harian dengan risiko kebakaran. Membakar sisa kebun, membuang puntung rokok atau meninggalkan unggun api tanpa pengawasan boleh membawa akibat besar apabila keadaan persekitaran kering.

Namun, pesanan supaya tidak membakar perlu disertai pilihan yang boleh diamalkan. Bagi pekebun, misalnya, pengomposan dan pengurusan sisa tanaman tanpa pembakaran memerlukan pengetahuan, masa serta peralatan. Kempen kesedaran akan lebih bermakna apabila masyarakat turut dibantu untuk melaksanakan pilihan tersebut.

Pengalaman kumpulan Masyarakat Peduli Api di Indonesia, memperlihatkan peranan penduduk dalam pendidikan pencegahan dan kesiapsiagaan kebakaran. Penduduk yang mengenali kawasan mereka boleh membantu menyampaikan maklumat, mengenal pasti lokasi berisiko dan menghubungkan komuniti dengan pasukan berkaitan.

Di Malaysia, usaha pemulihan Hutan Simpan Raja Musa di Selangor turut memberikan gambaran tentang kepentingan penglibatan komuniti. Program kesedaran dan penyertaan penduduk menjadikan penjagaan hutan lebih dekat dengan kehidupan masyarakat yang tinggal di sekitarnya.

Pendidikan juga perlu berlangsung secara dua hala. Penduduk mempunyai pengalaman tentang perubahan keadaan tanah, laluan masuk dan kawasan yang kerap terjejas. Pengetahuan ini wajar didengar ketika merancang tindakan pencegahan. Mereka perlu diberi ruang menyumbang kepada keputusan, selain menyertai aktiviti yang telah ditetapkan.

Menangani keadaan yang memudahkan api merebak

Komponen kedua, penyelesaian teknikal, merangkumi pengurusan landskap dan penggunaan teknologi. Dalam konteks kebakaran hutan, kejuruteraan turut melibatkan usaha memulihkan keadaan ekosistem supaya risiko kebakaran dapat dikurangkan.

Tanah gambut memerlukan perhatian khusus. Apabila dikeringkan, bahan organik di dalamnya lebih mudah terbakar. Kebakaran juga boleh membara di bawah permukaan, menjadikan kerja pengesanan dan pemadaman lebih rumit.

Atas sebab itu, pengurusan air menjadi sebahagian penting daripada pencegahan. Pembasahan semula gambut dan penyekatan saluran yang sesuai boleh membantu mengekalkan kelembapan tanah. Usaha pemulihan gambut di Indonesia serta pengurusan air di Raja Musa menunjukkan mengapa keadaan tapak perlu ditangani bersama punca pembakaran.

Bagaimanapun, pembinaan infrastruktur hanyalah permulaan. Penyekat saluran, kemudahan air dan peralatan pemantauan memerlukan pemeriksaan serta penyelenggaraan. Peruntukan projek perlu mengambil kira siapa yang akan menjaga kemudahan itu dan bagaimana kosnya ditanggung selepas kerja pembinaan selesai.

Teknologi seperti imej satelit, kamera dan dron pula boleh membantu mengesan tanda kebakaran. Maklumat cuaca serta keadaan setempat boleh digunakan untuk meningkatkan kesiapsiagaan ketika risiko bertambah. Nilai teknologi bergantung pada tindakan susulan: amaran mesti sampai kepada pihak yang bertanggungjawab dan mempunyai keupayaan untuk bertindak.

Pada peringkat komuniti, saluran komunikasi yang jelas juga penting. Penduduk perlu mengetahui pihak yang harus dihubungi apabila terlihat asap dan maklumat lokasi yang perlu disampaikan. Orang awam tidak seharusnya memasuki kawasan berbahaya atau cuba memadam kebakaran yang melampaui kemampuan mereka.

Penguatkuasaan yang disokong masyarakat

Komponen ketiga ialah penguatkuasaan. Pendidikan dan kemudahan teknikal akan kehilangan kesannya jika pembakaran berisiko terus dilakukan tanpa tindakan yang sewajarnya.

Penguatkuasaan memerlukan pemantauan yang konsisten, penyiasatan berasaskan bukti dan tindakan yang telus. Tanggungjawab menjaga kawasan juga perlu jelas supaya setiap pihak mengetahui peranannya sebelum berlaku kebakaran.

Masyarakat boleh membantu melalui pemerhatian dan penyaluran maklumat kepada pihak berkuasa. Walau bagaimanapun, penyertaan ini perlu mempunyai batas yang selamat. Penduduk tidak perlu berdepan dengan pihak yang disyaki melakukan kesalahan atau mengambil alih tugas penyiasatan.

Sokongan praktikal turut diperlukan. Apabila masyarakat diminta meninggalkan pembakaran sebagai kaedah pembersihan tanah, akses kepada pilihan lain perlu dipertimbangkan. Gabungan bantuan, penerangan dan tindakan penguatkuasaan menjadikan usaha pencegahan lebih mudah dilaksanakan.

Bagi kebakaran yang kesannya merentasi sempadan, perkongsian maklumat dan kerjasama antara negara turut penting. Asap boleh bergerak jauh daripada lokasi api bermula. Oleh itu, pencegahan di satu kawasan mempunyai kepentingan kepada masyarakat di kawasan lain.

Menyatukan usaha sebelum bencana

Kekuatan 3E terletak pada hubungan antara ketiga-tiga komponennya. Pendidikan membantu masyarakat memahami risiko dan memilih amalan yang lebih baik. Penyelesaian teknikal mengurangkan keadaan yang memudahkan api bermula atau merebak. Penguatkuasaan pula memastikan peraturan dipatuhi dan pelanggaran ditangani.

Pelaksanaannya memerlukan perancangan bersama antara agensi kerajaan, pengusaha tanah, penyelidik, pertubuhan masyarakat dan penduduk. Setiap kawasan mempunyai keadaan yang berbeza. Pendekatan di hutan gambut, misalnya, perlu mengambil kira pengurusan air, manakala kawasan lain mungkin memerlukan keutamaan yang berlainan.

Kejayaan juga perlu dinilai melalui perubahan di lapangan. Adakah kejadian kebakaran berkurang? Adakah kemudahan pencegahan masih berfungsi? Adakah penduduk menerima amaran dan mengetahui tindakan yang perlu diambil? Jawapan kepada persoalan ini lebih bermakna daripada jumlah program atau peralatan yang disediakan semata-mata.

Hutan yang terpelihara berkait rapat dengan kesejahteraan masyarakat. Pencegahan kebakaran perlu menjadi kerja berterusan yang mempunyai pembiayaan, pembahagian tugas dan penglibatan setempat. Melalui pendekatan 3E, usaha menjaga hutan boleh bermula sebelum asap memenuhi langit.

Penulis adalah Pensyarah pada Fakulti Perhutanan Tropika, Universiti Malaysia Sabah, Universiti Malaysia Sabah, 88400 Kota Kinabalu, Sabah.