(Perspektif Ekonomi Alam Sekitar, Impak Sosioekonomi dan Kesejahteraan Malaysia)
Oleh: Dr. Nor Diana Mohd Idris
Setiap kali kebakaran hutan dan tanah berlaku, perhatian masyarakat lazimnya tertumpu kepada kepulan asap, keluasan kawasan yang terbakar dan usaha memadamkan api. Namun, di sebalik gambar hutan yang hangus dan langit yang diselubungi jerebu, terdapat satu persoalan yang jarang diberikan perhatian sewajarnya. Siapakah sebenarnya yang menanggung kerugian akibat kemusnahan alam sekitar ini? Adakah kerugian itu hanya ditanggung oleh pemilik tanah yang terbakar, atau turut dibayar oleh masyarakat yang tinggal ratusan kilometer dari lokasi kejadian?
Bagi Malaysia, persoalan ini bukan sesuatu yang asing. Kita telah melalui episod pencemaran jerebu yang serius pada tahun 1997, 2005, 2013, 2015 dan 2019. Setiap episod meninggalkan pengalaman yang hampir sama. Langit bertukar kelabu, kualiti udara merosot, aktiviti persekolahan terganggu, masyarakat dinasihatkan mengurangkan aktiviti luar dan golongan yang mempunyai masalah pernafasan berdepan risiko kesihatan yang lebih tinggi. Apabila hujan turun dan udara kembali pulih, kehidupan diteruskan seperti biasa. Namun, adakah kita benar-benar menghitung harga yang telah dibayar oleh ekonomi, masyarakat dan alam sekitar?
Sejarah menunjukkan bahawa kesan pencemaran jerebu tidak boleh dipandang ringan. Menurut kajian yang diterbitkan oleh Bank Pembangunan Asia (ADB), episod kebakaran dan jerebu pada tahun 1997–1998 menyebabkan kerugian ekonomi yang besar di rantau Asia Tenggara. Penilaian oleh Economy and Environment Program for Southeast Asia (EEPSEA) menganggarkan kerosakan akibat kebakaran dan jerebu pada tahun 1997 mencecah kira-kira AS$4.5 bilion bagi Indonesia, Malaysia dan Singapura. Angka ini memberikan gambaran bahawa kemusnahan alam sekitar tidak pernah terhenti pada sempadan geografi sesebuah negara.
Malaysia juga pernah mencatatkan pengalaman yang membimbangkan apabila Indeks Pencemaran Udara (IPU) di beberapa kawasan mencapai tahap berbahaya. Pada Ogos 2005, darurat jerebu diisytiharkan di Kuala Selangor dan Pelabuhan Klang apabila bacaan IPU melebihi 500. Keadaan tersebut menunjukkan bagaimana pencemaran udara mampu mengganggu kehidupan masyarakat sehingga memerlukan tindakan luar biasa daripada pihak kerajaan.
Pada September 2019 pula, Kementerian Pendidikan Malaysia mengarahkan penutupan sekolah di kawasan yang mengalami bacaan IPU sangat tidak sihat. Gangguan persekolahan ini bukan sekadar bermaksud murid kehilangan masa pembelajaran secara bersemuka, malah ia turut memberi kesan kepada ibu bapa yang perlu mengubah jadual pekerjaan, keluarga yang terpaksa mengurus penjagaan anak dan produktiviti ekonomi yang terganggu secara tidak langsung.
Kini, pada Oktober 2026, rantau Asia Tenggara sekali lagi berdepan episod kebakaran hutan dan tanah yang serius. Kebakaran berpanjangan di Sumatera dan Kalimantan, yang diburukkan oleh keadaan kemarau akibat El Niño, telah menghasilkan pencemaran jerebu yang turut menjejaskan Malaysia. Kejadian ini mengingatkan kita bahawa hampir tiga dekad selepas krisis jerebu 1997, rantau ini masih berhadapan dengan cabaran yang sama. Kemajuan teknologi pemantauan, sistem amaran awal dan kerjasama serantau belum sepenuhnya berjaya memutuskan kitaran kebakaran dan pencemaran yang berulang.
Kesan pencemaran jerebu tidak terhenti apabila langit bertukar kelabu. Ia turut membawa implikasi langsung terhadap kesihatan, pendidikan dan kegiatan ekonomi masyarakat. Dari sudut kesihatan, peningkatan kepekatan bahan pencemar udara, khususnya zarah halus PM2.5, boleh memburukkan masalah pernafasan dan mencetuskan gejala seperti batuk, sesak nafas serta serangan asma. Kanak-kanak, warga emas dan individu yang mempunyai penyakit pernafasan merupakan antara golongan yang lebih terdedah kepada risiko ini. Apabila semakin ramai mendapatkan rawatan, kos pencemaran bukan sahaja ditanggung oleh isi rumah melalui perbelanjaan perubatan, tetapi turut memberi tekanan kepada sistem kesihatan dan produktiviti tenaga kerja negara.
Dalam sektor pendidikan, kesannya juga tidak kurang membimbangkan. Apabila bacaan Indeks Pencemaran Udara (IPU) melepasi ambang keselamatan yang ditetapkan, penutupan sekolah menjadi antara langkah perlindungan yang perlu dilaksanakan. Namun, setiap hari persekolahan yang terganggu membawa kesan lebih luas daripada kehilangan waktu pembelajaran. Ibu bapa mungkin terpaksa mengambil cuti, mengubah jadual pekerjaan atau menanggung kos penjagaan anak. Bagi keluarga berpendapatan rendah, gangguan sedemikian boleh menambahkan tekanan ekonomi dan sosial. Keadaan ini menunjukkan bahawa pencemaran alam sekitar bukan sekadar persoalan kualiti udara, tetapi turut berkait dengan kesejahteraan keluarga dan kesinambungan pendidikan generasi muda.
Lebih membimbangkan, implikasi ekonominya boleh menjadi sangat besar sekiranya jerebu berpanjangan. Laporan Sinar Harian pada Oktober 2026 mengetengahkan anggaran potensi kerugian ekonomi Malaysia antara RM20 juta hingga RM50 juta sehari akibat gangguan terhadap sektor pelancongan, penerbangan, logistik dan pertanian. Jika keadaan berlarutan selama 30 hari, anggaran pada kadar tertinggi tersebut boleh mencecah RM1.5 bilion. Walau bagaimanapun, angka ini merupakan anggaran potensi kerugian, bukannya jumlah kerugian sebenar yang telah disahkan. Meskipun demikian, ia cukup untuk menggambarkan betapa mahalnya harga yang mungkin perlu dibayar apabila pencemaran alam sekitar gagal dicegah.
Bayangkan seorang pengusaha pelancongan yang terpaksa membatalkan aktiviti luar, peniaga kecil yang kehilangan pelanggan, pekerja yang tidak dapat menjalankan tugas seperti biasa atau keluarga yang perlu mengeluarkan perbelanjaan tambahan untuk melindungi kesihatan anak-anak. Setiap gangguan ini mungkin kelihatan kecil apabila dinilai secara individu. Namun, apabila berlaku serentak kepada ribuan isi rumah dan perniagaan, kesannya boleh menjadi beban ekonomi yang besar kepada negara. Inilah hakikat yang sering terlepas daripada perhatian kita. Kebakaran mungkin berlaku di satu lokasi, tetapi kos pencemarannya tersebar jauh melangkaui kawasan yang terbakar, merentasi sektor ekonomi, lapisan masyarakat dan sempadan negara.
Bagi Malaysia, kejadian ini sepatutnya mencetuskan persoalan yang lebih besar daripada sekadar bilakah jerebu akan berakhir. Berapakah nilai produktiviti yang terjejas? Sejauh manakah pencemaran mengubah aktiviti ekonomi dan sosial masyarakat? Apakah implikasinya terhadap kesihatan awam dan kesejahteraan alam sekitar? Tanpa penilaian yang menyeluruh, kita berisiko terus menganggap jerebu sebagai gangguan bermusim, sedangkan kesannya merupakan sebahagian daripada kos pembangunan yang tidak lestari.
Di sinilah pentingnya kita memahami kebakaran hutan dan pencemaran udara daripada perspektif ekonomi alam sekitar. Dalam ilmu ekonomi, keadaan apabila sesuatu aktiviti mengenakan kos kepada pihak lain tanpa kos tersebut ditanggung sepenuhnya oleh pelaku dikenali sebagai eksternaliti negatif. Pembakaran tanah mungkin dilihat sebagai kaedah pembersihan yang murah oleh pihak tertentu. Namun, apabila asapnya menjejaskan kesihatan penduduk, mengganggu penerbangan, mengurangkan aktiviti pelancongan dan meningkatkan perbelanjaan rawatan, kos sebenar aktiviti tersebut telah dipindahkan kepada masyarakat.
Dengan kata lain, sesuatu aktiviti mungkin murah kepada pihak yang melakukannya, tetapi sangat mahal kepada negara yang terpaksa menanggung akibatnya.
Masalahnya, sebahagian besar kerugian akibat pencemaran udara tidak muncul secara langsung dalam rekod perbelanjaan kerajaan atau penyata kewangan syarikat. Seorang peniaga kecil yang kehilangan pelanggan akibat keadaan berjerebu mungkin tidak membuat laporan kerugian. Seorang pekerja yang mengambil cuti kerana masalah kesihatan mungkin tidak menganggap kehilangan produktivitinya sebagai kos pencemaran. Begitu juga keluarga yang terpaksa membeli pelitup muka, mendapatkan rawatan atau mengehadkan aktiviti anak-anak di luar rumah. Semua ini merupakan kos ekonomi dan sosial yang nyata, walaupun tidak semestinya direkodkan sebagai kerugian akibat kebakaran hutan.
Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO) melalui garis panduan kualiti udara global tahun 2021 menetapkan paras panduan purata tahunan bagi zarah halus PM2.5 pada 5 mikrogram per meter padu dan purata 24 jam pada 15 mikrogram per meter padu. Zarah halus ini amat membimbangkan kerana mampu memasuki sistem pernafasan dan dikaitkan dengan peningkatan risiko penyakit kardiovaskular serta pernafasan. Oleh itu, kesan pencemaran udara tidak wajar dinilai hanya berdasarkan sama ada seseorang mengalami batuk atau ketidakselesaan sementara. Pendedahan berulang dan berpanjangan juga mempunyai implikasi kesihatan yang perlu diberikan perhatian.
Lebih membimbangkan, beban pencemaran tidak ditanggung secara sama rata. Kanak-kanak, warga emas, wanita hamil dan individu yang mempunyai penyakit kronik merupakan antara golongan yang lebih terdedah kepada kesan kesihatan. Pekerja luar seperti petani, nelayan, pekerja pembinaan dan penghantar barangan pula mungkin tidak mempunyai pilihan untuk menghentikan pekerjaan setiap kali kualiti udara merosot. Bagi mereka, keputusan untuk terus bekerja ketika jerebu bukan semata-mata pilihan peribadi, tetapi berkait rapat dengan keperluan memperoleh pendapatan harian.
Inilah dimensi keadilan alam sekitar yang sering terlepas pandang. Mereka yang paling sedikit menyumbang kepada pencemaran tidak semestinya paling sedikit menerima kesannya. Sebaliknya, masyarakat berpendapatan rendah berpotensi menanggung beban yang lebih berat kerana mempunyai sumber kewangan dan pilihan perlindungan yang terhad.
Dari sudut ekonomi negara, pencemaran jerebu turut memberi tekanan kepada sektor yang bergantung pada persekitaran yang sihat dan stabil. Sektor pelancongan misalnya memerlukan kualiti udara yang baik, pemandangan semula jadi yang menarik dan keyakinan pelawat terhadap keselamatan destinasi. Apabila jerebu berlaku, aktiviti rekreasi luar, lawatan ke kawasan semula jadi dan perniagaan berkaitan pelancongan berisiko mengalami gangguan. Sektor pengangkutan udara pula berhadapan cabaran apabila jarak penglihatan merosot, manakala sektor pertanian boleh terjejas melalui perubahan keadaan persekitaran yang mempengaruhi proses pengeluaran.
Namun, kerugian ekonomi tidak seharusnya menjadi satu-satunya alasan untuk kita mempertahankan alam sekitar. Hutan mempunyai nilai yang jauh lebih besar daripada hasil kayu atau keluasan tanah yang boleh dibangunkan. Ia menyediakan perkhidmatan ekosistem seperti penyimpanan karbon, pengawalan kitaran air, perlindungan tanah, pemeliharaan biodiversiti dan kestabilan iklim setempat. Apabila hutan terbakar, sebahagian daripada fungsi ini turut terjejas. Kemusnahan habitat, pelepasan gas rumah hijau dan kehilangan keupayaan ekosistem untuk pulih boleh menghasilkan kesan yang berpanjangan, khususnya apabila kebakaran berlaku secara berulang.
Dalam konteks Malaysia, kepentingan hutan paya gambut perlu diberikan perhatian khusus. Ekosistem gambut menyimpan sejumlah besar karbon organik yang terkumpul dalam tempoh yang panjang. Apabila kawasan gambut dikeringkan, risiko kebakaran meningkat dan kebakaran yang berlaku boleh menjadi sukar dikawal kerana api berupaya merebak di bawah permukaan tanah. Oleh itu, perlindungan kawasan gambut bukan sekadar agenda pemuliharaan biodiversiti, tetapi juga strategi penting dalam pengurusan risiko kebakaran, pengurangan pelepasan karbon dan daya tahan ekosistem.
Persoalannya, mengapakah kita masih cenderung memberikan perhatian besar kepada pencemaran hanya apabila langit sudah bertukar kelabu?
Sebahagian daripada jawapannya terletak pada cara kita menilai pembangunan dan kejayaan ekonomi. Pertumbuhan ekonomi sering diukur melalui peningkatan pengeluaran, pelaburan dan pendapatan. Namun, jika pencapaian tersebut disertai pencemaran, kemerosotan kesihatan masyarakat dan kehilangan sumber semula jadi, ukuran pertumbuhan semata-mata belum tentu menggambarkan peningkatan kesejahteraan sebenar. Ekonomi yang berkembang tetapi menghasilkan kos alam sekitar yang tinggi akhirnya boleh melemahkan asas kesejahteraan masyarakat itu sendiri.
Malaysia sebenarnya mempunyai asas dasar dan institusi untuk menangani cabaran ini. Akta Kualiti Alam Sekeliling 1974 menyediakan kerangka kawal selia pencemaran, manakala kerjasama serantau melalui ASEAN Agreement on Transboundary Haze Pollution mengiktiraf bahawa pencemaran jerebu memerlukan tindakan bersama negara-negara ASEAN. Namun, keberkesanan perlindungan alam sekitar tidak boleh bergantung kepada kewujudan perundangan semata-mata. Ia memerlukan penguatkuasaan yang konsisten, penyelarasan institusi, penglibatan komuniti dan komitmen sektor ekonomi.
Pertama, Malaysia perlu memperkukuh pendekatan pencegahan berasaskan penilaian kos ekonomi dan sosial. Setiap episod pencemaran yang serius perlu dinilai bukan sahaja berdasarkan bacaan IPU atau tempoh jerebu, tetapi juga melalui kos kesihatan, kehilangan produktiviti, gangguan pendidikan, kerugian perniagaan dan kemerosotan kesejahteraan masyarakat. Penilaian yang lebih menyeluruh dapat membantu kerajaan membuat keputusan pelaburan pencegahan berdasarkan bukti, bukan semata-mata bertindak apabila keadaan mencapai tahap kecemasan.
Kedua, prinsip pencemar membayar perlu diterjemahkan secara lebih berkesan dalam pengurusan alam sekitar. Prinsip ini menegaskan bahawa pihak yang menyebabkan pencemaran seharusnya menanggung kos pencegahan, kawalan dan pemulihan yang berkaitan. Walau bagaimanapun, bagi pencemaran rentas sempadan, pelaksanaannya memerlukan kerjasama undang-undang, perkongsian maklumat, ketelusan data dan mekanisme pertanggungjawaban yang dipersetujui bersama. Malaysia tidak boleh bergantung sepenuhnya kepada tindakan domestik apabila sumber pencemaran turut berpunca dari luar sempadannya.
Ketiga, pemuliharaan hutan dan tanah gambut perlu dilihat sebagai pelaburan ekonomi jangka panjang. Peruntukan bagi pemulihan ekosistem, pemantauan kelembapan gambut, pengurusan sumber air dan pencegahan kebakaran tidak seharusnya dianggap sebagai kos tambahan yang boleh ditangguhkan. Sebaliknya, perbelanjaan ini berpotensi mengelakkan kerugian yang lebih besar pada masa hadapan. Pendekatan ini selari dengan prinsip ekonomi pencegahan, iaitu mengurangkan risiko sebelum kerosakan berlaku.
Keempat, komuniti tempatan perlu diberikan peranan yang lebih bermakna dalam perlindungan alam sekitar. Kesedaran tidak boleh dibina melalui kempen bermusim semata-mata. Pendidikan alam sekitar perlu diterjemahkan kepada perubahan amalan, termasuk pengurusan sisa tanpa pembakaran terbuka, pemantauan awal kejadian kebakaran dan penglibatan komuniti dalam pemuliharaan kawasan berisiko. Pada masa yang sama, bantuan teknologi dan insentif ekonomi perlu diwujudkan agar amalan mesra alam menjadi pilihan yang praktikal serta mampu dilaksanakan oleh masyarakat.
Kelima, kerjasama Malaysia dengan negara-negara jiran perlu bergerak melangkaui rundingan ketika episod jerebu berlaku. Mekanisme serantau seharusnya memberikan penekanan kepada perkongsian data risiko kebakaran, pemantauan kawasan gambut, amaran awal, ketelusan pengurusan tanah dan pembangunan alternatif ekonomi yang tidak bergantung pada pembakaran. Pencegahan pencemaran rentas sempadan menuntut tanggungjawab bersama kerana udara yang kita hirup tidak mengenali garis sempadan politik.
Namun, perubahan paling penting sebenarnya perlu bermula daripada cara masyarakat menghargai alam sekitar. Kita sering menyedari kepentingan udara bersih hanya apabila terpaksa memakai pelitup muka. Kita mula membincangkan nilai hutan apabila kebakaran memusnahkan ribuan hektar kawasan hijau. Kita menghargai kesihatan apabila pencemaran mengganggu kehidupan keluarga. Sedangkan udara bersih, hutan yang terpelihara dan ekosistem yang stabil merupakan sebahagian daripada kekayaan negara yang menyokong kehidupan dan kegiatan ekonomi setiap hari.
Dalam ekonomi alam sekitar, sesuatu sumber tidak menjadi tidak bernilai hanya kerana kita tidak membayar untuk menggunakannya. Udara bersih mungkin tidak mempunyai harga pasaran yang jelas, tetapi kehilangannya boleh menimbulkan kos yang sangat tinggi. Hutan yang tidak ditebang mungkin tidak menghasilkan keuntungan kewangan segera, tetapi perkhidmatan ekosistem yang disediakannya mempunyai nilai ekonomi, sosial dan ekologi yang besar.
Oleh itu, sudah tiba masanya Malaysia mengubah cara menilai kejayaan pengurusan pencemaran. Kejayaan tidak seharusnya diukur semata-mata melalui keupayaan mengawal keadaan selepas jerebu melanda, tetapi melalui keberkesanan mengurangkan pendedahan masyarakat, mencegah pembakaran, melindungi ekosistem dan mengelakkan kerugian ekonomi sebelum ia berlaku.
Peristiwa kebakaran dan pencemaran yang berulang sepatutnya menjadi peringatan bahawa kemusnahan alam sekitar bukan masalah yang terpisah daripada pembangunan negara. Ia berkait secara langsung dengan produktiviti ekonomi, kesihatan awam, keselamatan makanan, pendidikan, keadilan sosial dan kesejahteraan generasi akan datang.
Akhirnya, persoalan yang perlu kita tanyakan bukan sekadar berapa banyak kawasan hutan yang terbakar atau berapa lama jerebu akan berakhir. Persoalan yang lebih besar ialah berapa banyak lagi kerugian yang sanggup kita tanggung sebelum benar-benar menjadikan perlindungan alam sekitar sebagai keutamaan pembangunan?
Kerana apabila hutan terbakar, yang musnah bukan hanya pokok. Yang turut terhakis ialah kesihatan, pendapatan, peluang ekonomi, kesejahteraan masyarakat dan warisan alam yang sepatutnya kita serahkan kepada generasi seterusnya.
Api mungkin dapat dipadamkan dalam beberapa hari, tetapi kos kemusnahan alam sekitar perlu ditanggung selama bertahun-tahun. Alam sekitar bukan warisan yang harus kita korbankan demi keuntungan sementara. Ia ialah asas kehidupan yang perlu kita pelihara sebelum kehilangan nilainya menjadi harga yang tidak lagi mampu kita bayar.
Penulis adalah Felo Penyelidik di Institut Alam Sekitar dan Pembangunan (LESTARI), Universiti Kebangsaan Malaysia, 43600 UKM, Bangi, Selangor, Malaysia.
